Bunca insan neden inançsızlığı seçiyor?
İman bu kadar huzur verirken bunca insan neden inançsızlığı seçiyor, bir kere girince neden çıkamıyor? Lem'alar'daki Sekizinci İşâret'i videomuzla birlikte sade bir dille okuduk.
Maksat 114 5 dk okuma
Belki çevrende biri var: Allah'a inanmadığını açıkça söylüyor. Sen de bazen düşünmüşsündür: İman insana bu kadar huzur verirken, bunca insan neden inançsızlığı seçiyor? Hem bir kere o yola girince neden geri dönmüyor?
Bediüzzaman Said Nursî bu soruyu kendisi sormuş ve cevaplamış. Maksat 114 YouTube kanalındaki Hikmetü'l-İstiâze ders serisinin bu bölümünde tam bu metni okuyup konuşuyoruz.
Bir yerde kolay, bir yerde zor?
Metin Lem'alar'ın On Üçüncü Lem'a'sında, Sekizinci İşâret'te geçiyor. Önceki işaretlerde yıkmanın yapmaktan kolay olduğu anlatılmıştı. Başka risalelerde ise inkâr yolunun girilemeyecek kadar zor olduğu ispat edilmişti. Soru bu çelişkiyle açılıyor:
Sâbık işâretlerde ispat ettiniz ki; dalâlet yolu kolay ve tahrip ve tecâvüz olduğu için, çoklar o yola sülûk ediyorlar. Hâlbuki sâir risalelerde kat'î delillerle ispat etmişsiniz ki; küfür ve dalâlet yolu o kadar müşkülâtlı ve suûbetlidir ki, hiç kimse ona girmemek gerekti ve kàbil-i sülûk değil.
Lem'alar, On Üçüncü Lem'a, Sekizinci İşâret
Sade hâliyle: Dalâlet, yani doğru yoldan sapmak, yıkmaktan ibaret olduğu için kolay görünüyor; çok kişi de o yola giriyor. Ama başka yerde bu yolun yürünemeyecek kadar zor olduğu ispat edilmiş. Hangisi doğru? Videodaki soruyla: "Ateşe doğru insan koşar mı?" (videoda 1:19)
İki ayrı inkâr var
Cevap kısa: Çelişki yok, çünkü küfür, yani inkâr, iki kısım.
Küfür ve dalâlet iki kısımdır. Bir kısmı, amelî ve fer'î olmakla beraber, îmân hükümlerini nefyetmek ve inkâr etmektir ki, bu tarz dalâlet kolaydır. Hakkı kabûl etmemektir; bir terktir, bir ademdir, bir adem-i kabûldür. İşte bu kısımdır ki, risalelerde kolay gösterilmiş.
Lem'alar, On Üçüncü Lem'a, Sekizinci İşâret
Birincisi adem-i kabûl, yani hakkı kabul etmemek, bir kenara bırakmak. Ortaya bir iddia koymuyor, "neme lâzım" diyor. Altında çoğu zaman tembellik, nefse ağır gelmesi, çevre baskısı ya da dünya kaygıları yatıyor. Bu yol kolay, çünkü hiçbir şeyi ispat etmen gerekmiyor.
İkinci kısım ise, amelî ve fer'î olmayıp, belki îtikàdî ve fikrî bir hükümdür. Yalnız îmânın nefyini değil, belki îmânın zıttına gidip bir yol açmaktır. Bu ise bâtılı kabûldür, hakkın aksini ispattır. (…) Adem-i kabûl değil ki, kolay olsun. Belki kabûl-ü ademdir. Ve o ademi ispat etmekle kabûl edilebilir. اَلْعَدَمُ لَا يُثْبَتُ kaidesiyle, ademin ispatı elbette kolay değildir.
Lem'alar, On Üçüncü Lem'a, Sekizinci İşâret
İkincisi kabûl-ü adem, yani yokluğu kabul edip bunu ispat etmeye kalkmak. Bu artık bir boş verme değil, bir düşünce sistemi, bir dava. Videodaki elma örneği farkı güzel gösteriyor: Biri "Mutfakta elma var mı yok mu, beni ilgilendirmiyor" diyor. Öbürü "Elma yoktur, ispat ederim" diyor. Videoda dendiği gibi: "birinde lâkaytlık var diğerinde dava var." Lâkaytlık, umursamazlık demek. (videoda 13:24)
Yokluğu ispat etmek neden bu kadar zor?
Alıntıdaki Arapça kaide "yokluk ispat edilmez" demek. Bunu bir odayla düşün. "Bu odada elma yok" dersen, videodaki gibi "Odayı en fazla yarım saat ararsın." Her köşeye bakar, iddianı ispat edersin. Ama "Kâinatta ilah yok, ahiret yok" demek, bütün zamanı ve bütün mekânı dolaşıp bakmayı gerektirir. Kimsenin elinde böyle bir imkân yok. İkinci yolun bu kadar zor olmasının sırrı bu. (videoda 16:42)
Üstelik bu yolun bedeli ağır: sahipsizlik. Videoda bunu pazarın kalabalığında annesini kaybeden bir çocuğa benzetiyoruz. Çocuğu bir şekerle oyalayabilirsin; ama şeker anneyi geri getirmez. (videoda 20:01)
Peki neden içinden çıkamıyorlar?
Asıl merak edilen soru da metinde soruluyor: Madem bu kadar karanlık bir yol, insanların çoğu oraya nasıl gidiyor?
Eğer denilse: Bu kadar elîm ve karanlıklı, müşkülâtlı yola nasıl ekser insanlar gidiyorlar? Elcevap: İçine düşmüş bulunuyorlar, çıkamıyorlar. Hem insandaki nebâtî ve hayvanî kuvveleri, âkıbeti görmedikleri, düşünemedikleri ve o insandaki letâif-i insaniyeye galebe ettikleri için, çıkmak istemiyorlar ve hazır, muvakkat bir lezzetle mütesellî oluyorlar.
Lem'alar, On Üçüncü Lem'a, Sekizinci İşâret
İlk cümle çok şey söylüyor: "İçine düşmüş bulunuyorlar." Yani çoğu insan oturup hesap yapıp bu yolu seçmiyor; kayıyor. Nebâtî ve hayvanî kuvveler, insandaki bitki gibi yiyip büyüyen ve hayvan gibi anlık zevk arayan yanlar. Bunlar âkıbeti, yani işin sonunu görmüyor. Videoda dendiği gibi: "akıl neye yarar biliyor musun? Mahiyet ve akıbet dengesini kurar." Bu yanlar akla baskın gelince insan hazır, muvakkat, yani peşin ve geçici bir lezzetle avunuyor. (videoda 23:14)
Videoda anlatılan bir anı da bunu gösteriyor: Üniversitede ateist bir arkadaş, sınavda dua edene "Bak ne güzel senin sığınacağın biri var" demiş. Güzelliği görüyor, ama içine düştüğü yerden çıkamıyor.
Bu heves bizde de var
Bu bölümün en dürüst yeri belki şu: Videoda kimse inanmayanı kınamıyor. Tam tersine, "bu istekler bizde de var" deniyor. Videoda üzerinde durulan bir nokta da şu: Heves uyandığında akıl, kalp ve vicdan hepimizde geri plana düşebiliyor. Bediüzzaman ise başka bir eserinde küfre nasıl düşüldüğünü şöyle anlatıyor:
Kasten ve bizzat kimse küfrü kabûl etmez. Yalnız şirk hevâ-yı nefislerine yapışır. Onlar da içine düşer; mülevves, pis olurlar. Ondan çıkması müşkülleşir.
Mesnevî-i Nuriye, Katre, Katre'nin Zeyli
Yani kimse "Ben inkârı seçiyorum" diye yola çıkmıyor. Hevâ-yı nefis, yani nefsin istekleri bir şeye yapışıyor; insan bataklığa girer gibi içine düşüyor, sonra çıkmak zorlaşıyor. Videoda günah için de benzer bir örnek veriliyor: İlk girişte kalp çarpıyor, sonra alışkanlık oluyor. Videoda bunun adı açıkça konuyor: "Akıbeti düşünmemek bir hastalık." (videoda 28:23)
Toparlarsak
Bunca insan inançsızlığı çoğu zaman bir ispatla seçmiyor. "Neme lâzım" diye başlayan bir umursamazlıkla, peşin lezzetlerin peşinde kayarak içine düşüyor; sonra bu boşluğu bir fikirle doldurmaya çalışıyor. Oysa yokluğu ispat etmek kimsenin gücünün yetmeyeceği kadar zor, bedeli de ağır. Hutbe-i Şâmiye kitabındaki bir cevapta gösterilen çare de bu: lezzetin içindeki acıyı görebilmek, yani âkıbeti düşünmek. Bu, inanmayana hüküm vermeden önce kendi hevesimize bakmanın da yolu.
Videoda neler var?
- 0:00 Giriş: On Üçüncü Lem'a, Sekizinci İşâret
- 1:19 İnsanlar neden küfre düşüyor?
- 4:40 Küfür yolu kolay mı, zor mu?
- 7:21 Adem-i kabûl: Pasif inkâr
- 13:24 Adem-i kabûl ile kabûl-ü adem farkı
- 16:42 Yokluğu ispat etmek neden zor?
- 20:01 Küfrün dehşetli elemleri
- 23:14 Neden içinden çıkamıyorlar? Nebâtî ve hayvânî kuvveler
- 28:23 Hutbe-i Şâmiye ve hevesin uyanması
- 36:02 Özet: Çelişki yok, iki kısım var
Devamı için
Örneklerin ve sohbetin tamamı için videonun tamamını izle. Videonun sonunda bir sonraki soru da soruluyor: İnanmayan biri bu yükle nasıl oluyor da keyifli görünüyor? Cevabını İnanmayanlar hayattan nasıl lezzet alıyor? yazısında okuyabilirsin.
Bu soruları yüz yüze konuşmak istersen Salı ve Cuma günleri umumi derslerimize de bekleriz.
Hikmetü'l-İstiâze serisinin diğer bölümlerini kaçırmamak için YouTube kanalımıza abone olabilirsin.
Sıkça sorulanlar
Risale-i Nur'da inkâr yolu hem kolay hem zor deniyor, bu bir çelişki mi?
Hayır. Lem'alar'daki On Üçüncü Lem'a'nın Sekizinci İşâret'ine göre küfür iki kısımdır. Hakkı kabul etmemek, yani bir kenara bırakmak kolaydır; yokluğu kabul edip bunu ispat etmeye kalkmak ise girilemeyecek kadar zordur.
Adem-i kabûl ile kabûl-ü adem arasındaki fark nedir?
Adem-i kabûl, hakkı kabul etmemek, "neme lâzım" deyip bir kenara bırakmaktır; ortaya bir iddia koymaz. Kabûl-ü adem ise yokluğu kabul edip ispat etmeye kalkmaktır; bir boş verme değil, bir düşünce sistemi, bir davadır. Videodaki elma örneğinde biri "Mutfakta elma var mı yok mu, beni ilgilendirmiyor", öbürü "Elma yoktur, ispat ederim" der.
Yokluğu ispat etmek neden bu kadar zor?
Bir odada elma olmadığını odayı arayıp gösterebilirsin. Ama "Kâinatta ilah yok, ahiret yok" demek, bütün zamanı ve bütün mekânı dolaşıp bakmayı gerektirir; kimsenin elinde böyle bir imkân yok.
İnsanlar inançsızlığın içinden neden çıkamıyor?
Risale'nin cevabı: "İçine düşmüş bulunuyorlar, çıkamıyorlar." Çoğu insan bu yolu hesap yapıp seçmiyor, kayıyor. İnsandaki nebâtî ve hayvanî kuvveler işin sonunu görmüyor; akla baskın gelince insan peşin ve geçici bir lezzetle avunuyor.
